T ừ năm 1985 tới nay, chúng ta đã có 3 lần cách tân lương bổng vào các năm: trước thềm đổi mới 1986, năm 1993 và năm 2003. Tuy nhiên, theo đánh giá của TS Đặng Đức Đạm trong một nghiên cứu được đưa ra năm 2016 thì những lần cải cách lương bổng vừa qua đều xảy ra tình trạng “gọt chân cho vừa giày”, phương án ban sơ thường rất hay, rất khoa học nhưng chung cục vì thiếu nguồn nên vừa phải hạ bớt mức tăng lương vừa phải, thu hẹp độ giãn cách của hệ số lương hướng so với đề án ban sơ.

TS Đặng Đức Đạm - nguyên Phó trưởng Ban nghiên cứu của Thủ tướng cho rằng: thực tại những lần cải cách hệ thống tiền lương vừa qua cho thấy, việc xây dựng mới hệ thống tiền lương là rất quan trọng, nhưng không khó bằng việc giải quyết những vấn đề vượt tầm của hệ thống lương, thậm chí nằm ngoài hệ thống lương nhưng lại có ý nghĩa quyết định đến sự thành bại của cách tân hệ thống lương lậu. Đó là việc tinh giảm biên chế và bố trí nguồn cho lương.

Người ta thường nhắc đến một nghịch lý: “tiền lương chết đói” nhưng phần nhiều cán bộ, công chức vẫn sống tử tế; kêu là lương lậu quá thấp nhưng để vào được biên chế lại cực kỳ khó khăn, và không ít trường hợp phải chạy chọt mới vào được. Bởi, thu nhập ngoài lương rất lớn; nhiều khoản thu nhập chưa được đưa vào lương (nhà ở, xe cộ, điện thoại…); Lợi thế không phải vật chất (thời cơ học tập, uy tín…).

Giảm người, giảm mối lái

Còn theo ông Thang Văn Phúc – nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ, hệ thống lương bổng trong nhiều năm qua chúng ta mới tiến hành theo mô thức cũ, chưa có những đột phá và chưa phải là cách tân căn bản. Trong thực tế thì đây là cuộc canh tân không phải chỉ là vấn đề lương mà cái gốc của nó là phải cải cách vớ bộ máy hành chính quốc gia để tổ chức lại theo hướng tinh giản. Bộ máy tăng trưởng quá nhanh trở thành thách thức rất lớn đối với ngân sách và quỹ lương lậu mà chúng ta đang sử dụng.

Phải tính lại hệ thống tiền lương trên cơ sở của kết quả đầu ra và trên cơ sở của Luật cán bộ, công chức. Chúng ta đổi thay hệ thống công vụ, từ người thực hành công vụ theo bổn phận để làm suốt đời sẽ chuyển sang một nền công vụ mới là giải quyết theo vị trí việc làm. Như vậy, việc tổ chức lại các cơ quan quốc gia, các tổ chức nhà nước trên cơ sở xác định chức năng nhiệm vụ, thẩm quyền và bổn phận của từng cơ quan để định vị những nhân lực mà chúng ta cần cho việc thực thi công vụ, chức năng và quyền hạn của chính bộ ngành và tổ chức được giao. Khi đó mới có điều kiện để chúng ta kiểm tra lại bít tất việc xếp đặt, bố trí đội ngũ cán bộ công chức và trên cơ sở đó tiến tới việc trả lương đúng cho họ như thế nào. Đây là câu chuyện lớn, không đơn giản và chúng ta cũng lúng túng trong nhiều năm nay.

Nếu hệ thống của chúng ta cứ 4 cấp cùng làm sẽ dẫn tới chồng chéo, trùng lắp và như vậy làm rất khó cho doanh nghiệp, cho quần chúng. tinh giản, xếp đặt lại bộ máy, mục đích là để tăng lương chứ hiện người ta đang sống không bằng lương. quyết nghị lần này là để bảo đảm làm sao công chức sống chính bằng lương một cách chính đáng và trở nên động lực để cho công chức trong thực thi công vụ.

Vậy việc xây dựng một bảng lương mới hoàn toàn sẽ tạo nên sự đổi thay như thế nào trong chính sách lương? Theo ông Thang Văn Phúc: vững chắc phải thay đổi cả hệ số lương. Cơ quan soạn thảo đề án cũng yêu cầu không có lương tối thiểu mà chỉ có lương cơ bản cho cán bộ công chức và tách lương của cán bộ, công chức ra khỏi hệ thống lương của doanh nghiệp, của những người hoạt động từng lớp, các đoàn thể và xử lý nó bằng một nguồn quỹ khác để đảm bảo cho việc tập kết chăm lo cho đội ngũ trong thực thi quyền lực, thực thi công vụ nhà nước.

"Chúng tôi tính rằng, nếu có thể làm một cách kiên quyết có thể giảm được 30%, có nhiều cơ quan tuyên bố có thể giảm 50%. Điều này không phải chúng ta mong muốn mà trong quá trình đương đại hóa nền kinh tế, dùng chính phủ điện tử, công nghệ thông tin, tăng cường giao dịch của người dân, doanh nghiệp trên hệ thống mạng điện tử sẽ giảm khâu xúc tiếp giữa cán bộ nhà nước với người dân, mọi việc sẽ được xử lý trên mạng, theo hệ thống" - ông Phúc cho biết thêm.

Đối với lực lượng vũ trang, theo ông Phúc, quân đội, công an cũng là 1 lực lượng của nhân lực công, họ thực thi chức trách của họ với một vai trò đặc biệt, và các quốc gia khác họ cũng trả lương cho lực lượng này là đặc biệt. Việc trả lương đòi hỏi sự tương quan, nguyên tắc tương quan là nguyên tắc khoa học của tất cả các quốc gia khi xử lý lương lậu. thí dụ, anh chiến sĩ ở biên cương, ở các đơn vị đương đầu thì xử sự khác còn đơn vị dịch vụ, phục vụ thì ứng xử khác. Thế nhưng xử lý vấn đề này là cả câu chuyện cực kỳ khó khăn, không phải đơn giản vì rút cuộc nó đụng chạm đến ích lợi của chính hàng ngũ những người hy sinh xương máu. Nhưng cũng có người trưởng thành từ thời bình, tướng thời bình chứ không phải tướng chiến trường. thành ra, cách tính nết, xử lý phải thuyết phục để bảo đảm tính tương quan, bình đẳng khi thụ hưởng trong điều kiện đất nước còn nhiều khó khăn.

Giảm bớt đầu tư cho DNNN, sáng tỏ các nguồn thu nhập

Đề giải quyết vấn đề nguồn cho cách tân tiền lương, phải đổi mới tư duy về nguồn lực con người và thay đổi quan điểm về đầu tư phát triển cũng như về tích lũy và tiêu dùng theo hướng: nhà nước cần dành nhiều hơn nguồn lực cho đầu tư phát triển nhân tố con người, mà trực tiếp nhất là để giải quyết các yêu cầu của cải cách lương; thậm chí có phải thành ra mà giảm bớt đầu tư cho xây dựng cơ sở vật chất, nhất là các công trình tư nhân có thể làm thi bằng A1 được thì vẫn phải giảm.

“quốc gia cần bớt đi một phần đầu tư cho phát triển doanh nghiệp quốc gia, dành vốn đầu tư nhiều hơn cho phá triển nguyên tố con người trong chính bộ máy hành chính quốc gia” – ý kiến của TS Đạm.

Cùng với đó, yêu cầu xây dựng người công chức quốc gia đúng với nghĩa của từ đó, nâng cao rõ rệt chất lượng, cường độ, hiệu quả và hiệu suất làm việc của cán bộ, công chức, nhân viên. Đây là việc làm nan giải nhất nhưng nếu không làm thì không có hệ thống lương hướng nào phát huy được tác dụng thực thụ. Chúng ta không chỉ yêu cầu tăng lương mà không đề nghị người nhận lương phải làm việc thế nào để xứng đáng với lương hướng cao hơn đó. tiền lương hiện quá thấp là thực tiễn không thể phủ nhận; nhưng cũng còn một thực tế nữa là một bộ phận không nhỏ cán bộ, công chức đang làm việc với hiệu suất và chất lượng rất kém, kém tới mức mà ngay cả với lương bổng thấp như giờ cũng chưa xứng đáng chứ chưa nói gì đến tăng lương. Cả hai phía đều phải chuyển biến thì mới có lúc gặp nhau.

thực hiện triệt để chủ trương “tiền tệ hóa lương hướng”, đưa tuốt tuột các khoản bao cấp vào trình diễn.# trong lương (xe công, điện thoại, phụ cấp…) Công khai hóa tiến tới quản lý các khoản thu nhập ngoài lương của công chức, trước nhất là các khoản thu nhập từ đề tài khoa học, dự án hợp tác quốc tế, hiệp đồng ký với cơ quan, doanh nghiệp…